Kilitleme-Etiketleme (LOTO) Nedir? Makine Bakımında Adım Adım Uygulama

LOTO ne demek?

LOTO, İngilizce “Lockout / Tagout” ifadesinin kısaltmasıdır: kilitleme ve etiketleme. Bakım, onarım, temizlik veya ayar yapılacak makinenin tüm enerji kaynakları kesilir, kesme noktaları kişisel kilitle kilitlenir ve “bu makinede çalışılıyor” bilgisini veren bir etiket asılır. Böylece kilidin anahtarı çalışan kişinin cebinde kaldığı sürece makine çalıştırılamaz.

Mevzuattaki karşılığı

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, iş ekipmanının bakım işlerinin ekipman kapalıyken yapılmasını; bunun mümkün olmadığı hallerde gerekli önlemlerin alınmasını ya da işin tehlike bölgesi dışında yapılmasını ister. Kilitleme-etiketleme, bu yükümlülüğü sahada güvenilir şekilde yerine getirmenin en yaygın yöntemidir.

Enerji türleri ve nasıl ayrıldıkları

Enerji	Örnek	Ayırma ve güvene alma
Elektrik	Motor, ısıtıcı, kumanda	Ana şalter kapatılır ve kilitlenir; enerjisizlik ölçülerek doğrulanır
Basınçlı hava	Pnömatik silindir, tabanca	Vana kapatılıp kilitlenir, hattaki hava tahliye edilir
Hidrolik	Pres, kaldırma silindiri	Pompa durdurulur, basınç boşaltılır, akümülatör deşarj edilir
Yerçekimi	Pres koçu, kaldırılmış tabla	Parça en alt konuma indirilir ya da mekanik destekle sabitlenir
Yay / mekanik	Gergi yayı, volan	Yay gevşetilir, dönen parçanın durduğu doğrulanır
Isıl / buhar	Buhar hattı, sıcak yüzey	Vanalar kilitlenir, soğuma beklenir

Adım adım uygulama

1. Hazırlık: Makinenin tüm enerji kaynakları belirlenir: elektrik, basınçlı hava, hidrolik, buhar, yerçekimi (yüksekte duran parça), yay ve mekanik enerji.
2. Bilgilendirme: Makineyi kullanan ve etkilenecek herkese bakım yapılacağı bildirilir.
3. Makineyi durdurma: Makine normal durdurma yöntemiyle durdurulur.
4. Enerjiyi ayırma: Şalter kapatılır, vanalar kapatılır, fiş çekilir.
5. Kilitleme ve etiketleme: Her ayırma noktasına, işi yapan her kişi kendi kilidini takar ve adının, tarihin ve işin yazdığı etiketi asar.
6. Artık enerjiyi boşaltma: Basınçlı hava ve hidrolik tahliye edilir, kondansatörler boşaltılır, yüksekte duran parçalar desteklenir ya da indirilir.
7. Doğrulama: Makine çalıştırılmaya çalışılarak (ve elektrikte ölçüm yapılarak) enerjinin gerçekten kesildiği doğrulanır. Sonra kumanda tekrar kapalı konuma alınır.
8. Çalışma: Bakım yapılır.
9. Kaldırma: İş bitince aletler toplanır, koruyucular yerine takılır, herkesin tehlike bölgesinden çıktığı kontrol edilir; her kişi yalnızca kendi kilidini söker ve makine devreye alınır.

Sık yapılan hatalar

• Yalnızca kumanda panelinden durdurup ana şalteri kilitlememek
• Elektriği kesip basınçlı hava ya da hidrolikteki artık enerjiyi unutmak
• Birden fazla kişi çalışırken tek bir kilit kullanmak
• Kilit yerine yalnızca etiket asmak (etiket uyarır ama engellemez)
• Başkasının kilidini, o kişi yokken sökmek
• Doğrulama adımını atlamak

Periyodik kontrolle ilişkisi

Makinelerin periyodik kontrolünde acil durdurma sisteminin çalışması, koruyucuların yerinde olması ve bakım sırasında enerjinin kesilip kilitlenebilmesi de değerlendirilir. Ana şalteri kilitlenemeyen, enerji ayırma noktası belli olmayan makineler, güvenli bakımın yapılamadığı makinelerdir. Kontrol kapsamı için makine ve tezgâh kontrolleri ve makinelerde elektriksel kontrol sayfalarımıza; preslerde özel önlemler için preslerde iş güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.

Yazılı prosedür

LOTO'nun işe yaraması için her makine ya da makine grubu için enerji kaynaklarını ve ayırma noktalarını gösteren kısa, yazılı bir prosedür hazırlanmalı; bakım personeli bu prosedür üzerine eğitilmelidir. Kilitler kişiye özel olmalı ve kimin kilidi olduğu anlaşılmalıdır.