İş Makineleri olarak adlandırılan makineler; "Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT)" ve "İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği" kapsamında kontrolleri zorunlu olan cihazlardır. İlgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece periyodik kontroller yılda bir yapılır.
Ekskavatör, yükleyici, dozer, silindir, forklift ve kazıcı-yükleyici gibi iş makinelerinin periyodik kontrolleri, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında yılda en az bir kez yapılması zorunlu olan teknik muayenelerdir.
İş makinelerinin kaldırma donanımları, emniyet tertibatları, operatör koruma sistemleri ve teknik özellikleri ilgili standartlara göre kontrol edilir ve muayene sonuçları raporlanır.
İş makinelerinin periyodik kontrolleri, "İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği" (R.G. 25.04.2013 / 28628) hükümleri ve ilgili TS EN standartlarına uygun olarak, TÜRKAK akreditasyonlu A Tipi Muayene Kuruluşu olarak gerçekleştirilir. İlgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece periyodik kontroller yılda en az bir kez yapılır.
Muayene kapsamında; makinenin yapısal bütünlüğü, kaldırma donanımları, hidrolik ve pnömatik sistemler, fren ve direksiyon sistemleri, emniyet tertibatları, operatör koruma sistemleri (ROPS/FOPS), ikaz ve uyarı donanımları ile teknik özellikleri ilgili standartlara göre değerlendirilir.
Kontrol sonucunda her kontrol noktasına ilişkin uygunluk durumu, tespit edilen uygunsuzluklar ve riskler uygunsuzluk raporu ile belgelenir. Muayene sonucu raporlanır ve ekipmanın bir sonraki periyodik kontrol tarihi bildirilir. Düzenlenen raporlar, yasal mevzuat gereği işverenin teknik muayene yükümlülüğünü yerine getirdiğini kanıtlar.
İş makinelerinde ölümcül kazaların başında devrilme ve yukarıdan düşen cisim çarpması gelir. Bu iki riske karşı kabin üzerinde iki ayrı koruma bulunur: devrilmeye karşı koruyucu yapı (ROPS) ve düşen cisimlere karşı koruyucu yapı (FOPS).
Kontrolde bu yapıların bütünlüğü incelenir: kaynak dikişlerinde çatlak, gövdede eğilme, bağlantı cıvatalarında eksiklik veya gevşeme aranır. Kabine sonradan delik açılması, kaynak yapılması veya koruyucu yapının sökülüp yeniden takılması, yapının hesaplanan dayanımını bozar ve uygunsuzluk olarak raporlanır.
Emniyet kemeri de bu sistemin ayrılmaz parçasıdır. Devrilme anında operatörü kabin içinde tutan tek şey kemerdir; kemersiz kullanımda ROPS koruma sağlayamaz. Bu nedenle kemerin varlığı, sağlamlığı ve kilitleme işlevi ayrıca kontrol edilir.
Hidrolik sistemde hortum ve rakorlarda kaçak, hortum dış kılıfında çatlama ve aşınma, silindirlerde mil çizilmesi ve yük tutma davranışı incelenir. Kaldırılan bir yükün kendiliğinden inmesi (hidrolik kaçak) ciddi bir bulgudur ve doğrudan raporlanır.
Fren sisteminde servis freni, park freni ve varsa acil frenin tutuş performansı denenir; eğimli zeminde park freninin makineyi tutup tutmadığı fiilen kontrol edilir. Direksiyon sisteminde boşluk, hidrolik direksiyonda motor durduğunda yönlendirme imkânı ve mafsal bağlantılarındaki aşınma değerlendirilir.
Ekskavatör veya kazıcı-yükleyici gibi makineler kanca takılarak yük kaldırma amacıyla da kullanılıyorsa, bu kullanım biçimi ayrıca değerlendirilir. Makinenin üretici tarafından yük kaldırmaya uygun olup olmadığı, kanca ve bağlantı noktasının orijinal olup olmadığı, yük tablosunun kabinde bulunup bulunmadığı ve varsa aşırı yük uyarı sisteminin çalışıp çalışmadığı kontrol edilir.
Sahada yaygın olarak görülen, kepçe kulağına kaynakla eklenmiş kanca ile yük kaldırılmasıdır. Bu, üretici onayı olmayan bir modifikasyondur ve yük düşmesiyle sonuçlanan ağır kazaların bilinen nedenlerindendir.
İş makineleri çoğu zaman sabit bir tesiste değil, dağınık şantiyelerde çalışır. Bu nedenle planlamada iki nokta önemlidir: makinelerin kontrol günü aynı sahada toplanabilmesi ve muayene için düz, sağlam bir zemin ile yeterli manevra alanı ayrılması.
Kontrol öncesinde makinenin yıkanmış olması ciddi fark yaratır; çamur ve gres tabakası altındaki çatlak, kaçak ve aşınma görülemez. Ayrıca makinenin kullanma kılavuzu, varsa yük tablosu ve önceki muayene raporları hazır bulundurulmalıdır.
Makine başına kontrol süresi tipe ve kapasiteye göre değişir; birden fazla makinenin aynı gün planlanması hem süreyi hem maliyeti düşürür.
En çok gördüklerimiz: emniyet kemerinin kesilmiş veya kilitlenmiyor olması; geri vites sesli ikaz cihazının çalışmaması; hidrolik hortumlarda kaçak ve çatlak; ayna ve kamera sistemlerinin kırık ya da ayarsız olması; yangın söndürme cihazının kabinde bulunmaması; kepçeye kaynakla kanca eklenerek yük kaldırılması; yük tablosunun kabinde bulunmaması; ve uyarı etiketlerinin okunamaz hâle gelmesi.
Geri vites ikazı özellikle önemlidir: şantiyelerde yayaya çarpma kazalarının önemli bölümü geri manevrada yaşanır ve sesli ikazın çalışmaması doğrudan katkı sağlar.
İlgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece iş makinelerinin periyodik kontrolü yılda en az bir kez yapılır. Ağır şantiye koşullarında ve yoğun kullanımda bu süre risk değerlendirmesiyle kısaltılabilir.
Hayır. Operatör belgesi kişinin makineyi kullanma yetkinliğini gösterir; periyodik kontrol ise makinenin güvenli olduğunu belgeler. İkisi ayrı yükümlülüklerdir ve birlikte aranır.
Ancak makine üretici tarafından bu kullanıma uygun görülmüşse, orijinal kaldırma noktası ve kancası varsa, yük tablosu kabinde bulunuyorsa mümkündür. Kepçeye kaynakla eklenen kanca ile yük kaldırmak onaysız bir modifikasyondur ve ağır kaza riski taşır.
Hayır. Kabine delik açılması, kaynak yapılması veya yapının değiştirilmesi devrilmeye karşı hesaplanan dayanımı bozar ve uygunsuzluk olarak raporlanır.
Evet. Makinenin yıkanmış olması, çamur ve gres altındaki çatlak, kaçak ve aşınmaların görülebilmesi için önemlidir. Ayrıca kullanma kılavuzu, varsa yük tablosu ve önceki raporlar hazır bulundurulmalıdır.
